|
La franca
savinto de Esperanto:
Louis de
Beaufront
Roland Jossinet
Artikolo reprodukita el "Franca
Esperantisto"
Junio
1998, n-ro 498, pp. 42-48
(speciala numero 1898-1998 - Centjara asocia
Esperanto-movado en Francio - Unua Kajero 1898-1926)
|
Louis
de Beaufront
(pron.:
lui' de bofron' )
|
|
Vilaĝo
Marestmontiers,
30 km
sude de Amiens. [1]
Vi eniru en ĝian tute malgrandan tombejon
kaj vi
trovos tombon kun cementa kovraĵo tute sennoma, eĉ
sen la skribo "Ci-git"
(tie kuŝas), neniu nomo. Nur krucifikso.
Tie
ripozas tiu, kiu estis la unua savinto de Esperanto kaj kiu
fariĝis
poste malfidela je ĝi. Ĉu vi demandas pri lia nomo?
Ĝi estas
Beaufront. [2]
Kiam, pro pulma sangalfluo, li
mortis, la 8-an de Januaro 1935, absolute neniu sciis liajn verajn
antaŭnomojn kaj... familian nomon; lia amiko René
Lemaire
(1876-1954),
industriisto en Epernay, kiu estis dum dek jaroj la unua sekretario de
la Societo por la Propagando de Esperanto, ankaŭ idisto -
kvankam
neaganta - estis alvokita de la lasta familio, ĉe kiu
Beaufront vivis
kiel privata instruisto.
Neniun oficialan paperon
oni trovis. Cetere, kelkajn tagojn antaŭ sia morto, Beaufront
bruligis
plurajn dokumentojn el Britujo.
Fraŭlo,
sen konata
familio li estis. Oni deklaris lian morton en la urbodomo de
vilaĝo
Thezy-Glimont (10 km sude de Amiens) kie li mortis, sub la nomoj, kiujn
li mem donis al si: "de Beaufront, Pierre, Josselin, Gerald,
Eugène,
Albert, Louis, naskiĝinta en Paris, la 3-an de Oktobro 1855
-
filo de
patro kaj de patrino, kies nomoj ne estas konataj de la
deklaranto". [3]
Apud
Marestmontiers, en alia vilaĝo Grivesnes, kie li
preskaŭ
konstante
restadis 27 jarojn en la bieno "La Folie" [4]
li ricevis, por
partopreni la leĝajn elektojn, balotkarton [5]
kun la samaj
nomoj,
antaŭnomoj kaj la profesia indiko "homme de lettres"
(verkisto). Malgraŭ tio evidentiĝis, ke lia familia
nomo
estis tute
alia.
Efektive
la vivo de Beaufront estis
plene
mistera, vere stranga, tute enigma. Prof-ro Waringhien jam konjektis la
nenormalecon de lia vivo, lian mitomanion [6],
kiam, studante lian
fizionomion, lian karakteron kaj ĉefe lian agadon, li majstre
skizis
la francan periodon de la Esperanto-historio en sia gravega verko
"Leteroj" de Zamenhof [7],
kiu devus esti en la manoj de ĉiu
samideano.
|
|
|
Oni
ankaŭ relegu en "Enciklopedio
de
Esperanto" la artikolon pri Louis de Beaufront: "Prof. Nask.
3 Okt.
1855 en Paris. Ĉe liaj studadoj lingvistikaj (...)
li
ricevis konsilojn, eĉ lecionojn de Max Muller (...) li ricevis
doktorecon pri teologio, sed fakte estis nek monaĥo nek
sacerdoto.
Vojaĝante en Hindujo (...) B. spertis mem neĝustecon
de la aserto, ke
oni povas kompreniĝi ĉiuloke per la franca kaj angla
lingvoj, sed B.
ja komprenis ankaŭ la germanan, hispanan, italan, hungaran kaj
araban
lingvojn. (...) En Benares [8],
li rimarkis, ke la vortoj tabako,
teatro k.a. kompreniĝas internacie (...) tio kondukis lin al
ideo pri
artefarebla lingvo, internacia. Fariĝinte privata instruisto
(...) en
1877 post financa katastrofo kaj gravega tifo, li provis realigi L.I.
per sistemo, kiun li nomis "Adjuvanto", sed la manuskripto, deponita
ĉe notario, malaperis..."
Tiu
artikolo, ne
subskribita, estas nur parta traduko de sama artikolo, kiu aperis en la
idista gazeto "Progreso" (Okt. 1932), kaj tiu lasta artikolo estas
presigo de krajona artikolo, propramane verkita de Beaufront kaj
eltrovita post lia morto en sigelita koverto. Tiun artikolon krajonan
mi mem legis. Pli kompleta ol la artikolo en la Enciklopedio estas la
artikolo en "Progreso": "...je la morto de lia patrina avino, duone
angla, kiu edukis lin, ekde kiam li orfiĝis dum lia dekdua
jaro, li
forveturis en Britujon..." [9]
Nu, kribrado de tiuj
informoj de Beaufront pri li mem pruvis, ke ili estas grandparte
falsaj; estas ĝustaj nur la naskiĝdato, la indiko pri
nepastreco,
almenaŭ parte la aludo pri la "ampleksaj" lingvaj konoj, la
tifa
febro, la profesio kaj lia orfeco.
Dank'al
la
preciza naskiĝo-dato (oni vidas, ke restis ĉe
Beaufront la malgranda
respektosento pri lia origino), filo de Lemaire kaj poste mi mem povis
retrovi la akton pri naskiĝo [10]
de Beaufront, el kio oni
povas
konstati, ke liaj veraj nomoj estis CHEVREUX, Louis, Eugène,
Albert.
Tiu akto estis refarita la 27-an de Januaro 1876, laŭ la
deklaro de
Beaufront kaj laŭ lia baptoakto, ĉar la originala
naskiĝo-akto
malaperis en la brulado de la ĉefa Urbodomo de Paris en 1871.
Tiu
refarita oficiala akto, kaj ankaŭ lia baptoakto (la 9-an de
Oktobro
1855), kiun mi same konsultis en la preĝejo Saint-Vincent de
Paul,
Paris, montras lian naskiĝdomon, 1 bis, rue Riboutte, Paris-X
- tiu
domo ankoraŭ ekzistas - sed silentas pri la nomo de la patro
kaj
montras la nomojn de la patrino: Chevreux, Louise, Armande,
"rentulino", t.e. senprofesia.
Feliĉe,
petante la
refaron de sia detruita originala naskiĝo-karto, Beaufront
montris en
sia deklaro sian loĝlokon Courtry, Seine-et-Marne [11].
Posta
enketo
surloke pruvis, ke li estis studento, kun
laŭleĝa
loĝadreso ĉe parencoj en Sivry-Courtry [12]
apud
Melun [13],
kiam oni
enskribigis lin por soldatrekrutiĝo en 1875 [14].
Cetere, li
ne estis
akceptita kiel soldato pro miopeco, korbatoj kaj daŭra
bronkito.
Same
kiel ĝenerale faris la filoj sen konata patro, Beaufront
verŝajne
hontis pri sia patrino, pri kiu li neniam parolis, eĉ en la
longa
tempo de dudek sep jaroj, dum li vivis kun la sama familio. Efektive
lia patrino naskiĝis kaj mortis nek en Paris, nek en Courtry [15],
sed
en Blandy-les-Tours (vilaĝo apuda, "lulilo" de la familio
Chevreux)
konsistanta el lastrangaj, tre simplaj kaj malriĉaj homoj:
ĉeval-ŝarĝveturigistoj, agrikulturaj
manlaboristoj, ŝafgardistoj.
Neniu indiko pri duon-angla avino. En 1903, li skribis al H.
Bolingbroke Mudie: "nepo de anglino, mi konas pli multe ol aliaj la
karakteron anglan" (The esperantist, n-ro 1, Nov. 1903, p. 9).
Sed
ja lia patro estis tre verŝajne angla. Beaufront kredis lin iu
nobelo
Courtenay, el fama franc-devena familio, kies ĉefa
branĉo daŭre
vivas en Britujo [16],
kaj kies prapatroj, devenantaj ĉu de iu
Joscelin, grafo de Sens, ĉu de Pierre de France, sepa filo de
la reĝo
Louis VI (Ludoviko la dika) - en tiu lasta kazo ili estis iam
imperiestroj de Konstantinoplo (nuna Istambul). Pro tio Beaufront
aldonis al siaj tri laŭleĝaj antaŭnomoj
Louis, Eugene [17,18,19],
Albert, du aliajn: Pierre kaj Josselin, kiuj "memorigis" pri liaj
gloraj prapatroj imperiestroj.
La vero ŝajnas al mi
pli simpla. La tiama Lord Courtenay neniel povis esti la patro [20],
sed Beaufront ricevis de tempo al tempo ĝis sia morto
bankĉekojn de
juristo Courtenay (ne nobelo!), testamente komisiia de lia nekonata sed
cel-konscia patro.
Oni ne scias, kie Beaufront
studis. Supozeble li lernis en kolegio religia. Ĉu en kolegio
jezuita?
Nenio pruvas tion. Ne pruvas tion eĉ lia silento tipe jezuita.
Dekkvarjara, li ekstudis latinon kaj filozofion [21].
Certe Beaufront
sukcese trapasis la abiturientan ekzamenon, kun speciala permeso, li
skribis, ĉar ankoraŭ ne dekkvinjara [22].
Sed
esploroj en la
oficialaj Ekzamen-arkivoj en Paris kaj en Melun montriĝis
vanaj.
Oni
ne scias certe, en kiu unua familio li fariĝis de 1877 privata
instruisto [23],
eble en familio de la urbo Bayeux, sed presigante en
Oktobro 1882 anonceton en porjunula gazeto [24]
por trovi novan
mastron, li montris kiel poŝtadreson I.J. 13 bis
passage
Verdeau, Paris IX. Li ne loĝis tie [25].
Li dungiĝis
ĉe familio
Bertrand, kun kiu li vojaĝadis en la urboj Saint-Raphael
(Francujo)
kaj Bordighera (Italujo).
Kiam Beaufront estis
varbita al Esperanto? Printempe de 1888. Tiam li restadis kun la
familio Bertrand en Antibes, domo "Taormina", boulevard du Cap. Iun
varman tagon, lia edukato Lucien Bertrand eniris en kafejon kaj legis
en ilustrita revuo [26] jenan anoncon:
"Lingvo internacia. Manuel
complet. Doktoro Zamenhof" kaj "Dua libro". Li alportis la gazeton al
Beaufront. Beaufront mendis la du verkojn kaj, leginte ilin, tuj sendis
sian aliĝon al D-ro Zamenhof.
Esperanto
penetris en
Francujon per amuza, eble karikatura gazeto frivola!
Verŝajne
jam komence de 1887, vojaĝante per fervojo kun la familio
Bertrand, li
metis sian kapon ekster la kupea fenestro kaj io malordinara,
neatendita subite okazis: nesupozita peruko, kiu kovris la
antaŭan
parton de lia kranio, forflugis pro la vento kaj aperis kalva
supraĵo [27].
Ĉu vi vidas lian neenviindan situacion? La
kunvojaĝantoj
surpriziĝas kaj... ekridegas, la familio Bertrand ekmokas.
Nu,
kio okazis post tiu... malkovro? Chevreux alprenas sian
pseŭdonimon de
Beaufront (bela frunto efektive), tiun nomon, kiu vole nevole signas
epokon de nia lingva historio. Oni konos plu nur la nomon Beaufront [28].
Ĝi troviĝas en la unua adresaro (1889) de Zamenhof,
kun adreso en
Rumont [29],
ĉe la sama familio Bertrand [30].
En
1891, Beaufront loĝis kaj laboris ĉe grafo de
Lavalliere, en
Saint-Sulpice (Tarn) apud Toulouse; tri el liaj tiamaj leteroj, plenaj
je konfido kaj agadplanoj, aperis en La Esperantisto. Ankaŭ,
jam en
unu el tiuj leteroj, li skribis al Zamenhof, ke por Esperanto li
rezignis sian propran projekton de Lingvo Internacia faritan en 1882.
Li jam fanfaronis...
En 1892, li loĝis en
Epernay
kaj tiam presigis en Nurembergo, je la kosto de W. H. Trompeter, sian
unuan verkon "Langue Universelle Esperanto. Manuel complet" kaj varbis
la ardan junan René Lemaire.
Notinde estas, ke en
1893, volante utiligi por Esperanto la universalecon de la latinaj
preĝoj (bona ideo!) li publikigis en Reims duan verkon,
Preĝareto
por Katolikoj, akirinte dank'al la rilatoj de la familio grafo de
Maigret (Epernay), la "imprimatur" de Kardinalo Langenieux,
ĉefepiskopo de Reims.
En 1894, li
voĉdonis
kontraŭ la reformoj proponitaj de Zamenhof en La Esperantisto
sekve de
agitado inter multaj tiamaj esperantistoj. Konservatisma li
estis, kun senkompata obstineco. Kiu estus povinta diveni, ke
Beaufront, dek tri jarojn poste, fariĝos la flagportanto de la
lingvo-skismuloj? La gazeto L'Esperantiste, fondita de li en 1898,
estis majstre redaktata.
La 28-an de
novembro 1898,
la unuan fojon [31],
li kaj René Lemaire, renkontiĝis kun
alilanda
samideano [32], la ruso Postnikov,
sur la perono de la stacidomo en
Epernay [33].
La vizito de Postnikov havis tre grandan influon sur
Beaufront. Postnikov flue parolis Esperanton kaj la tri viroj, kun iom
da miro, konstatis, ke ili perfekte interkomprenas unu la alian.
En
1900, lia fama "Commentaire sur la Grammaire de la L.I. Esperanto"
aperis [34].
Tiam li loĝis kun la familio de Maigret, jen en
Epernay,
jen en Paris, en luksega apartemento, teretaĝe, 2 rue Marbeuf.
Ĉie,
oni longatempe memoradis Beaufront kiel tre afablan viron, agrable
konversacieman; lia sinteno estis vere nobeleca [35],
duberuĝaj
malmultaj haroj - poste blankaj - kronis lian kapon [36],
barbeto,
nazumo; li parolis laŭ tre pastra maniero [37]
per
voĉo
akuta, en kiu
oni estus eble povinta diveni iom da ambicio [36].
Sed ĉu
ambicio -
honesta ambicio - estas malpermesita? Tio, kompreneble, nur kompletigas
lian portreton faritan de prof. Waringhien, en Leteroj de
Zamenhof. Tamen tri detaloj:
-
fine de 1906 kaj komence de 1907 Beaufront sekrete korespondis kun
Couturat kaj Michaux; rendevuo okazis ĉe Michaux en
Boulogne-sur-Mer [38].
- dum la
kongreso en Cambridge en
1907, Beaufront aparte konversaciis kun Zamenhof [39].
Kvankam
ĝenerale singardema kaj profundenrigardanta, nia Majstro estis
tiam
ensorĉigita de la oleecaj paroloj de Beaufront: Zamenhof
konsentis,
ke, kaze de neceso, Beaufront akceptu kelkajn reformojn laŭ
propono de
la Delegacio. Vi scias kiamaniere anstataŭ defendi Esperanton
kaj
ellasi la eblecon de kelkaj nedevigaj paralelaj terminoj, Beaufront mem
montris sin en la Delegacio kiel la advokaton - se ne tuj la patron -
de la projekto IDO.
- en 1920,
ĉar li
eksciis, ke liaj leteroj de 1906-7 estos utiligeblaj por la historio
pri la Delegacio, Beaufront vizitis la vidvinon Couturat kaj reprenis
siajn leterojn. [40]
Oni bonvolos legi aŭ relegi en
la Leteroj de Zamenhof la faktojn kaj la gravajn opini-malkonsentojn,
kiuj iom post iom disigis Beaufront for de Zamenhof. Ankaŭ oni
ne
forgesu, ke Beaufront estis el tre malriĉa familio. Orfo je
patrino,
duobla orfo pro nekonata patro kaj mem malriĉa. Kompreneble
tio
aldoniĝas al lia korpe kaj psike malsanema temperamento.
Lia
unua Vortaro Esperanto-Franca estis eldonita dank'al la monhelpo de
grafo Chandon de Briailles kaj tio eble komprenigas pli bone, kial la
unua kontrakto subskribita de Beaufront kun la firmao Hachette, montris
tiel monstran monavidon malprofite al Zamenhof.
Ankaŭ
lia amiko René Lemaire plurfoje pagis el sia poŝo la
fakturojn de L'
Espérantiste. (Kaj mi ne parolas tie ĉi
pri la multaj eraroj,
kiujn
Lemaire legis en la manuskripoj, eraroj, kiujn li devis kokrekti, kaj
kiuj ankaŭ iom post iom ŝancelis en li la fidon pri
la
Zamenhofa
Esperanto).
La edukiteco de Beaufront kaj lia
profesio en fermita medio permesis, ke li ekpioniru por la nova afero
Esperanto, sed neniel preparis lin al la bataloj, nek al la risko de la
vivo.
Ha! Li aspektis malsame ol ekzemple Bourlet,
kiu pro siaj situacio kaj brila inteligenteco, povis doni al si la
lukson agadi multe pli arde kaj brue, sed kiu, pro tio mem, ne montris
sufiĉan afablemon al Beaufront.
Beaufront
malfidis
la amasojn - do la kongresojn - kaj li estus bezoninta senti
almenaŭ
moralan dankemon al sia persono pro siaj tre meritplenaj klopodoj. Malo
okazis, kaj li fariĝis mute ofendita pro tio kaj jam preta
reakiri
ĉefan rolon - ludotan en la kulisoj.
|
|
Li
restis
idisto ĝis sia lasta spiro, kvankam li plurfoje
bedaŭris sian
vivon.
Ekzemple al D-ro Corret, kiu sendis al li sian tradukon de "Knock",
Beaufront ĝeme respondis, ke li jam estas tro maljuna por
refariĝi
esperantisto. [41]
Sur la tombo de Beaufront, neniu
surskribaĵo estas. Li volis, ke oni surskribu nur unu vorton -
la
vorton IDO - sur lia tombo. René Lemaire konsilis, ke oni
surskribu "de
Beaufront". Sed laŭdire, marmora tabulo, kun tiu nomo
enĉizita,
rompiĝis, antaŭ ol esti surmetita.
Vere
stranga
estis ĝis trans la morto, la vivo de la franca savinto de
Esperanto,
"al kiu", kiel prave skribis prof. Waringhien, "ni ĉiuj
ŝuldas, ke ni
mem estas hodiaŭ esperantistoj". Tion jam skribis Th. Cart al
Bourlet
en letero (25.02.1904).
Notoj:
1.
Urbo inter Paris kaj Lille. [reen]
2.
Prononcu Bofron'.
[reen]
3.
Mortregistra libro de Thézy-Glimont.
En tiu, neniu indiko pri la distrikto de Paris. [reen]
4. La Folie:
loknomo, kies etimologio estas ne "frenezeco" (folie) sed "foliaro". La
bieno de La Folie estis tute detruita dum milito 1914-1918. [reen]
5.
Atesto de la urbestro de Grivesnes. Cetere
Beaufront neniam balotis. Ĉu li timis monpunon pro falsa nomo?
[reen]
6. Al
mi konfirmita de René Lemaire. [reen]
7.
Oni relegu la p. 5-257 (vol. 1), 24-167-356
(vol. 2). [reen]
8.
Urbo citita laŭ la artikolo de Progreso. [reen]
9. En
la letero de 1907, li eĉ pretendas, ke li
iam vojaĝis en Brazilon. [reen]
10.
Arkivoj de la departemento Seine, en
Paris, akto refarita la 27.1.1876. [reen]
11.
Kurioze estas, ke ekzistas tri vilaĝoj kun
sama nomo Courtry en la departemento Seine-et-Marne. Kompreneble mi
komencis mian enketon en malĝusta Courtry. Sed tombo Octavie
Chevreux
en la tombejo de Sivry-Courtry estis por mi favora indiko. [reen]
12.
Verŝajne 10 rue du Poncelet aŭ 14 rue
du Château. Lia familio estas registrita sur la listoj de
popolkalkulado en 1876. Li mem ne estas registrita (arkivoj de
Seine-et-Marne, Melun). [reen]
13.
Ĉefurbo de Seine-et-Marne. [reen]
14.
Registro de rekrutiĝo. [reen]
15.
Arkivoj de Seine kaj Seine-et-Marne,
dekjaraj tabeloj. [reen]
16.
La nomo Courtenay devenas de samnoma
franca urbeto apud Orléans; la familio havas ankoraŭ
francan
branĉon. Kurioze estas, ke membro - unu el la lojalaj - de la
Delegacio, estis la pola prof. Baudoin de Courtenay, ankaŭ de
franca
deveno. [reen]
17.
Eugène estis la antaŭnomo de lia
baptopatro Eugène Lecomte . [reen]
18.
En 1855, angla princo Albert vizitis
Paris. [reen]
19.
La unua posedanto de la feŭda kastelo en Blandy-les-Tours
estis iu Josselin, vic-grafo de Melun. [reen]
20.
Nekrologa artikolo en The
Times. [reen]
21.
Letero 2.1.1893 de estonta D-ro Glatard al nia veterana samideano D-ro
Maillard, prezidanto de la grupo en Bourg-la-Reine. [reen]
22.
El la teksto de Progreso.
[reen]
23.
Cetere, lia nomo ne estas registrita en la listoj de Sivry-Courtry pri
la popolkalkulado de 1881. [reen]
24.
Revuo Saint-Nicolas
(Nacia Biblioteko, Paris). [reen]
25.
Lia nomo ne estas en la balotlisto de tiu kvartalo en 1883. Arkivoj de
dep. Seine. [reen]
26.
Bulteno Franca
Ido, Okt.-Dec. 1933.
Beaufront skribas "Le Rire". Eraro estas, la revuo "Le rire" de Paris
fondiĝis nur en 1894. La aludita
anonceto ankaŭ ne troviĝas en alia revuo "Le
Rire", kiu aperis en Bordeaux de 1887 ĝis 1890.
Verŝajne temas pri alia samaspekta amuza revuo. [reen]
27.
Laŭ skriba teksto de D-ro Bellanger (familio Bertrand).
Ĉu kelkajn jarojn poste Beaufront ne legos per surprizitaj
okuloj la frazon en la Ekzercaro:
39: "la vento forblovis de mia kapo la ĉapon"? [reen]
28.
Neniam Beaufront oficialigis sian pseŭdonimon per
juĝo de "Conseil
d'Etat"
(supera juĝa instanco). Listo de Saint-Marc, Nacia Biblioteko.
Alia familio en Paris havas la nomon Beaufront,
laŭleĝan. [reen]
29.
Apud Fontainebleau, vidu la artikolon "Francujo" en la Enciklopedio. [reen]
30.
Adresaro BOTTIN, plena kolekto de ties administracio. Notinde la unua
inventisto de la angla-franca dulingvismo estis Paul Chapellier
(† 1919), avo de Lucien Bertrand. [reen]
31. En broŝuro
de
Beaufront L'Espéranto:
ses raisons d'être. [reen]
32. La vorton
"samideano" inventis
Beaufront. [reen]
33. Ĉar
la verda
stelo, kvankam
inventita, ne estis uzata, R. Lemaire eraris unue renkonten al alia
ĵus
elvagoniĝinta vojaĝanto "russimila pro la barbo". Tiu
barbulo estis
enloĝanto de Epernay. [reen]
(Pri Postnikov oni povas legi artikolon el "La Ondo
de
Esperanto", n-ro 69, 2000)
34. En tiu verko, li
konsilis, ke
oni elparolu
la vokalojn o, a kaj e ĉiam fermitaj. Ekz:
"jês, mi rakôntas
bêlajn anêkdôtôjn".
Ĉu la tiela prononcmaniero en la regiono de Reims-Epernay
inspiris lin? [reen]
35. Ĉies
atesto. [reen]
36.
Atesto de f-ino Cécile Royer. [reen]
37.
Atesto de J. Couteaux. [reen]
38.
Arkivoj de Prof. Waringhien [reen]
39. Atesto de
Beauchemin, kanadano
kiu hazarde
estis kaŝita en ĉambro kaj
subaŭskultis parton de la konversacio (Progreso, Febr.
1933). [reen]
40. Kial kurioze sonas
ekzemplo,
kiun li mem
donis dudek jarojn antaŭe en sia propra Commentaire (p. 33
"tiu virino
venis al mi hieraŭ, por ke mi redonu ŝiajn
leterojn al ŝi. [reen]
41.
Atesto de G. Warnier. [reen]
|
|
